Təsəvvür edin, ölkənin ÜDM-i artır, şirkətlər rekord mənfəət açıqlayır, amma sizin maaşınız demək olar ki, dəyişmir. Süni intellekt iqtisadiyyatı daha məhsuldar edə bilər. Amma məhsuldarlığın artması avtomatik olaraq insanların maaşının eyni sürətlə artması demək deyil.

Tarixi təcrübə bunu artıq göstərir. Beynəlxalq Əmək Təşkilatının məlumatına görə, yüksək gəlirli ölkələrdə 1999–2024-cü illərdə əmək məhsuldarlığı təxminən 29%, real əməkhaqları isə cəmi 15% artıb. Yəni yaradılan əlavə iqtisadi dəyərin hamısı əmək gəlirlərinə çevrilməyib.

Sİ bu fərqi daha da aktuallaşdıra bilər. Stenford Universitetinin Süni İntellekt İndeksinin istinad etdiyi tədqiqatlarda Sİ müştəri xidmətində məhsuldarlığı 14–15%, proqram təminatı hazırlanmasında 26%-ə qədər artırıb. Bunlar ayrıca şirkət və iş prosesləri üzrə nəticələrdir və bütöv iqtisadiyyata avtomatik tətbiq edilə bilməz. Amma istiqamət aydındır: eyni sayda insan daha çox məhsul və xidmət yarada bilər.

Əsas iqtisadi sual odur ki, bu yaranan əlavə gəlir kimə çatacaq?

Tutaq ki, şirkət Sİ sayəsində eyni komanda ilə 20% daha çox dəyər yaradır. Bu 20% işçilərin maaşına, istehlakçı üçün daha aşağı qiymətlərə, dövlətə daha çox vergiyə və ya şirkətin mənfəətinə çevrilə bilər. Hansının üstünlük təşkil edəcəyini texnologiyanın özü deyil, əmək bazarındakı güc balansı, rəqabət, kapital sahibliyi və dövlət siyasəti müəyyən edir.

Beynəlxalq Valyuta Fondunun araşdırmaları maraqlı paradoks göstərir: Sİ bəzi hallarda yüksək maaşlı peşələri də avtomatlaşdırdığı üçün əməkhaqqı bərabərsizliyini azalda bilər. Eyni zamanda kapital gəlirlərini artıraraq sərvət bərabərsizliyini daha da böyüdə bilər. Çünki Sİ platformalarının, şirkətlərin, səhmlərin və texnoloji kapitalın sahibləri məhsuldarlıq artımından daha birbaşa faydalanırlar. Beləliklə, ölkənin ÜDM-i arta, şirkətlərin mənfəəti yüksələ, amma orta vətəndaş bunu öz real gəlirində eyni səviyyədə hiss etməyə bilər.

Azərbaycan üçün də əsas məsələ yalnız Sİ-nin nə qədər tətbiq olunması deyil. 2025–2028-ci illər üçün Süni İntellekt Strategiyası iqtisadi transformasiya və insan kapitalını prioritetləşdirir. Növbəti mərhələdə isə Sİ sayəsində əldə olunan dividendin məhsuldarlıqla yanaşı real əməkhaqqının, əmək gəlirlərinin iqtisadiyyatda payının və ev təsərrüfatlarının gəlirlərinin necə dəyişdiyini də izləmək vacib olacaq.

Ölkələr və ya şirkətlər Sİ hesabına zənginləşə bilər. Amma həmin artım əməkhaqqına və insanların həyat səviyyəsinə keçmirsə, vətəndaş ölkənin zənginləşdiyini öz həyatında hiss etməyə bilər. Bu səbəbdən gələcəyin əsas iqtisadi göstəricisi yalnız “ÜDM nə qədər artdı?” olmamalıdır. Daha vacib sual budur: yaranan əlavə dəyərin nə qədəri əmək gəlirlərinə yönəlib.

Müəllif: Nazim Ağazadə, Süni intellekt məhsulları və rəqəmsal transformasiya üzrə Aparıcı Məhsul sahibi və ekspert, Sİ əsaslı bilixhub.com platformasının həmtəsisçisi və təlimçi.